My Monsoon Playlist – બારે મેઘ ખાંગા

વરસાદ અને સર્જનાત્મકતાને શો સંબંધ? વરસાદી મોસમમાં રચાયેલી કે વરસાદ વિશેની રચનાઓ વધુ ભીની કેમ હોય છે? ખોળામાં લેપટોપ લઈને લખતી વખતે જો બારીની બહાર ઝરમર ઝરમર ચાલુ હોય તો અભિવ્યક્તિ કેમ લીલી લીલી થઇ જાય છે? મને ખબર નથી. છતાં, કાલિદાસથી લઈને કૈલાશ ખેર સુધી કેટલાંય કવિ, લેખક અને ગાયક કુદરતના આ ભેદી, બળવાખોર તત્વને પોતપોતાની રીતે અંજલિ અર્પી ચુક્યા છે.

“ગુજરાતી લોક્સાહિત્ય પ્રમાણે ૧૨ પ્રકારના મેઘનુ વર્ણન કરવામાં આવેલ છે. તેના ઉપરથી કહેવત છે: ‘બારે મેઘ ખાંગા થવા’, જ્યારે ખુબ વરસાદ પડે અને બારે પ્રકારના મેઘ જોવા મળે, ત્યારે આ ઉક્તિ વાપરવામાં આવે છે”. (સૌજન્ય વિકિપીડિયા)

કેટલાંક ગીતો હોય છે જે ન સાંભળીયે તો ચોમાસું કોરું ગયું લાગે. અહી એમાંના માત્ર બાર ગીત મુકું છું જે વરસતા વરસાદમાં સાંભળવા ગમે છે, જે સાંભળીને વૈશાખમાં પણ મન જાણે ભીંજાઈ જાય, જે આ ચોમાસે દિલોદિમાગ પર કબજો જમાવી બેઠા છે. દરેક ગીતની સાથે એક એક પ્રકારના મેઘને સાંકળવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

૧. ફરફરઃ જેનાથી માત્ર હાથપગના રૂંવાડા જ ભીના થાય તેવો નજીવો વરસાદ

પાર્થિવ ગોહિલે ગાયેલું અને સંજય વિ. શાહે લખેલું આ ગીત મેં પહેલવહેલું એક પ્રાયોગિક નાટકમાં સાંભળ્યું હતું. કદાચ એ નાટક માટે જ આ ગીત લખાયું હશે. સાંભળતાં વેત ગમી જાય એવું આ ગીત પછી તો ગુમનામીની ગર્તામાં ક્યાંક ગરકાવ થઇ ચુક્યું. અચાનક ઘણાં વર્ષો બાદ ઈન્ટરનેટની કૃપાથી એ ટહુકો ડોટ કોમ પર ફરી મળી આવ્યું. “વાત રૂપાળી, વાટ અજાણી વળી અનોખું ગામ; એક છોકરી અલ્લડ અનઘડ જાદુ એનું નામ” આ મારી પ્રિય લાઈન. જે સાંભળીને ખરે જ હાથ પગના રૂંવાડા ભીંજાયાની લાગણી આવ્યા વગર નથી રહેતી.

૨. છાંટાઃ ફરફરથી વધુ વરસાદ

આ ગીત એ સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે હું એકેય “ઓફબીટ” ગણી શકાય એવું પિક્ચર જોવાનું છોડતો નહિ. જ્યારે સમયની કિમત સપનાં કરતા ઓછી હતી. પછી ધીમે ધીમે એવું થવા લાગ્યું આવી ફિલ્મો માત્ર “ટૂ ડુ” લીસ્ટમાં જ રહી જતી. મિર્ચ જોઈ શકાયેલી “ઓફ્ફ બીટ” ફિલ્મોમાંની એક. બોલીવુડને પણ સારી શૃંગારીક ફિલ્મો બનાવતા આવડે છે એનું એક સબળ ઉદાહરણ. આમ તો કહેવા પુરતી એક ફિલ્મ બાકી એમાં ચાર ચાર શૃંગાર કથાઓ વણી લેવાઈ છે જે ચાર સક્ષમ અભિનેતાઓએ તાદ્રશ કરી છે. શંકર મહાદેવનના અવાજમાં આ ગીત સાંભળતાં તમારા મન પર પણ બિરહા, તડપ અને ઝુરપના શેડ્સ વાળા શૃંગાર રસના છાંટા ઉડે તો નવાઈ નહિ.

૩. ફોરાઃ છાંટાથી વધુ મોટા ટીપાં

મીટીંગમાં જવા તૈયાર, સુટ બુટમાં સજ્જ જવાબદારીનું ભાન ધરાવતો યુવાન મર્સિડીઝમાંથી ઉતરીને છત્રી ફગાવીને કાલ્પનિક પ્રેયસી સાથે વરસતા વરસાદમાં રસ્તાની વચ્ચે બોલ ડાન્સ કરવા માંડે. વરસાદનું આ જ તો કામ છે ને. સમાજની બધી સભ્યતા તોડી ફોડીને પોતાની મરજી પ્રમાણે વરતવું. મારી જેમ જેમણે આ ફિલ્મ ટીનએજમાં જોઈ હશે એમને જીવનના કોઈપણ પડાવ પર આ સીન (અને આખી ફિલ્મ) બતાવો તો ચહેરા એક સ્મિત ચોક્કસ રેલાઈ આવશે. મોહિત ચૌહાણનો ઘેઘુર અવાજ કાનમાં મધનાં ફોરાં પડતા હોય એવો ભાસે છે.

૪. કરાઃ ફોરાથી વધુ પણ જેનું તરત જ બરફમાં રૂપાંતર થઈ જાય તેવો વરસાદ

શહેરનો વરસાદ અને પહાડોનો વરસાદ. બંનેમાં એટલું જ સામ્ય જેટલું સ્વીમીંગ પુલ અને દરિયામાં. નેપાળી લોક-વર્ષાગીત ‘અસાર’ (=અષાઢ)ને કાલીમ્પોંગ નામના એક નાનકડા હિલ સ્ટેશનના ગાયક બીપુલ છેત્રીએ દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત કરી મુક્યું છે. વરસાદમાં ભીંજાતા કાલીમ્પોંગ ગામનું આ ગીતમાં વર્ણન છે. જ્યારે અષાઢ મહિનામાં કાળા ડીબાંગ વાદળો આકાશમાં ચઢી આવે છે અને મકાનના નળિયા પર પડતાં કરાનો “છાના” નામના નેપાળી વાદ્ય જેવો છનછન અવાજ આવે છે ત્યારે સમગ્ર કાલીમ્પોંગ શહેર ભીંજાઈ જાય છે. બસ, એનું આ ગીત છે.

“સ્કેચીસ ઓફ દાર્જીલિંગ” નામના આ આલ્બમના છ એ છ ગીત સાંભળવા લાયક છે. કારણકે તે એક નવા જ વિશ્વની બારી ઉઘાડી આપે છે. સ્થળ કાળના બંધનો તોડીને તમને તત્પૂરતા દાર્જીલિંગના પહાડોમાં પહોચાડી દે છે.

૫. પછેડીવાઃ પછેડીથી (ખેસ / દુપટ્ટો) રક્ષણ થાય તેવો વરસાદ

તમે ઈજાઝત જોયું છે? આધેડ વયના એક સ્ત્રી પુરુષ (રેખા – નસીરુદ્દીન)ને રેલ્વે સ્ટેશનના વેઈટીંગ રૂમમાં એક રાત ગાળવી પડે છે. બહાર ભયંકર વરસાદ છે. જેમ જેમ રાત વીતે છે તેમ આપણને ખબર પડે છે કે તેઓ અજાણ્યાં નથી પરંતુ પતિ પત્ની છે અને વર્ષો બાદ પાછા મળ્યા છે. તેઓ શું કામ અલગ થઇ ગયાં એ વાત રાત દરમિયાન ધીમે ધીમે અનાવૃત્ત થાય છે. ગુલઝારના લખેલા અને દિગ્દર્શિત કરેલા આ પિક્ચરમાં, ગુલઝારે લખેલું એક વરસાદી ગીત… ગુલઝારના ચાહકો માટે આનાથી વધુ ગુલઝારી શું હોઈ શકે? વરસતા વરસાદમાં પછેડીથી શરીરને બચાવવા પ્રયત્ન કરવો એ કેટલું નિરર્થક કામ છે… પછેડીયે ભીંજાઈ અને શરીરેય. એના જેટલું જ નિરર્થક કામ છે પ્રેમી / પ્રેમિકાને ભૂલવવા એ આ ગીતનો (અને ફિલ્મનો પણ) કેન્દ્રવર્તી વિચાર છે.

૬. નેવાધારઃ છાપરાના નેવા ઉપરથી (નળીયા ઉપરથી) પાણી વહે તેવો વરસાદ

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કોક સ્ટુડિયો બિન-બોલીવુડ સંગીતના ક્ષેત્રે ખુબ સુંદર કામ કરી રહ્યું છે. વણખેડાયેલા ભાવપ્રદેશો, તાજગીસભર ધૂનો અને ઓછી જાણીતી પ્રતિભાઓ આ મંચ પરથી આવ્યા છે. એવો જ એક ઓછો જાણીતો ગાયક – સંગીતકાર વિનીત ટીકુ. તેના આ વર્ષાગીતમાં તમને કદાચ સ્થાપિત સંગીતકારો જેવી પોલીશ નહી મળે પણ એની કસર તે નિર્ભેળ ઝનૂન અને તરલતાથી બખૂબી પૂરી કરે છે. અર્ધા ગીતમાં જ શબ્દો છે. બાકીના અર્ધામાં સંગીત શબ્દોનું કામ કરે છે. રણપ્રદેશમાં જ્યાં છાંટા પડવા એ એક વિરલ ઘટના છે ત્યાં જો નેવાધાર વરસે તો હૈયું કેવું ‘પાગલ’ થઇ જાય એવા ભાવ વિનીતનું સંગીત જગાવી જાય છે.

૭. મોલ મેહઃ મોલ એટલે પાકને જરૂરી હોય તેવો વરસાદ

વીજળીના કડાકા થતા હોય એવા જોશભેર ગાયેલું આ ગીત તો તમે સાંભળ્યું જ હશે. સાથે તેનો એટલો જ સુંદર વિડીયો પણ જોયો કે? એક જમાનો હતો જ્યારે ઈન્ડી-પોપને નામે બોલીવુડ સિવાય પણ સંગીત બનતું અને તે બોલીવુડને હંફાવે એવું હતું. પછી અચાનક એ ઘેરાયેલા વાદળોની જેમ પુરતું વરસ્યા વગર જ ક્યાંક ચાલ્યા ગયા. આજે પણ એ સમયના ગીતો સાંભળો અને તેમના વિડીયો જુઓ તો સમયની બારીમાંથી વાછંટ આવી જાય છે.

૮. અનરાધારઃ એક છાંટો, બીજા છાંટાને સ્‍પર્શી જાય અને ધાર પડે તેવો વરસાદ

વાત હોય વરસાદની અને ચેરાપૂંજીનો ઉલ્લેખ ન આવે એવું કેમ બને? કહેવાય છે કે કૈલાશ ખેર ચેરાપૂંજી ગયો ત્યારે તેને આ ગીત સ્ફૂર્યું હતું. એ જ્યારે પંચમ સૂરમાં “ભીગ ગયા મેરા મન” લલકારે છે ત્યારે એની અનરાધાર સુરધાર હ્રદય સોંસરવી નીકળી જાય છે.

૯. મૂશળધારઃ અનારાધારથી તીવ્ર વરસાદ (મુશળ = સાંબેલું). આ વરસાદને સાંબેલાધાર વરસાદ પણ કહેવામાં આવે છે

ગાલીબની ક્લાસિક ગઝલ ‘હઝારો ખ્વાહિશે ઐસી…’ શુભા મુદગલના કેળવાયેલા અવાજમાં એટલે સોનું. સાથે સાથે આ ગઝલનો પ્રીતિશ નંદીએ કરેલો અંગ્રેજી ભાવાનુવાદ એમના જ અવાજમાં એટલે સોનામાં સુગંધ. આ બંનેનું સુરુચિપૂર્ણ સંયોજન અને એમાં ચિત્રાંગદા સિંઘનું માદક રૂપ એક અજબ ગેબી માહોલ ઉભો કરે છે. કોઈ ટેકરીની પેલી પારથી ઘનઘોર વાદળો નજીક આવતા તમે જોઈ રહ્યા હો અને આવનારા વરસાદથી બચવાની કોઈ ગુંજાયેશ નથી એ પણ તમને ખબર હોય. બચવું છે કે નહિ એ વિશે પણ તમને બેમત હોય. એવા સમયના ભાવ આ ગીત જગવી જાય છે.

૧૦. ઢેફાભાંગઃ વરસાદની તીવ્રતાથી ખેતરોમાં માટીના ઢેફા નરમ થઈ તૂટી જાય તેવો વરસાદ

શુભા મુદગલની ગાયકી અને ઘેરા પુરુષ અવાજમાં કાવ્ય પઠનની જ્યારે વાત ચાલી છે તો રીતુપર્ણો ઘોષની ફિલ્મ રેઇનકોટનું આ ગીત તો બનતા હૈ… ઓ. હેન્રીની એક વાર્તા પરથી બનેલી આ ફિલ્મ તો મેં જોઈ નથી પણ એમાં આ ગીત કઈ રીતે વપરાયું હશે એ જોવા પણ હવે ફિલ્મ જોવી રહી. ગુલઝારે લખેલા આ ગીતમાં કાવ્ય પઠન કરતો ઘેરો પુરુષ અવાજ પણ તેમનો પોતાનો જ છે.

બોનસ: ગુલઝારના અવાજને બોલીવુડે બીજા પણ એક ગીતમાં બખૂબી વાપર્યો છે.

૧૧. પાણ મેહઃ ખેતરો પાણીથી છલોછલ ભરાઇ જાય અને કૂવાના પાણી ઉપર આવી જાય તેવો વરસાદ

હિન્દીમાં અનેક મહાન કવિના કાવ્યો છે જેને સંગીતબદ્ધ કરીને વધુ લોકો સુધી પહોચાડી શકાય એમ છે. હરિયાણવી ગાયક / સંગીતકાર / કવિ હરપ્રીતે આવા જ એક મહાકવિ સૂર્યકાંત ત્રિપાઠી ‘નિરાલા’ની ૧૮૦ થી પણ વધુ લીટીની લાંબી કવિતા ‘બાદલ રાગ’ ના એક ભાગનું ગીત બનાવ્યું છે. આ વિડીયો તેનું આલ્બમ બહાર પડ્યું તે પહેલાનો છે. સ્ટુડીયોમાં રેકોર્ડ થયેલું આખું ગીત સાંભળવા માટે ખરીદવું પડશે. નિરાલાની અમર કવિતા અને હરપ્રીતનો પહાડી અવાજ આ ગીતને પહેલા વરસાદ પછી માટીમાંથી આવતી ખુશબો બક્ષે છે.

૧૨. હેલીઃ ઉપરના અગિયાર પ્રકારના વરસાદમાંથી કોઈને કોઈ વરસાદ સતત એક અઠવાડીયું ચાલે તેને હેલી કહેવામાં આવે છે

વરસાદી સુરોનો શહેનશાહ એટલે રાગ મલ્હાર. કહેવાય છે કે તાનસેનજીએ આ રાગમાં થોડું વૈવિધ્ય આણીને નવો રાગ બનાવ્યો મિયાં કી મલ્હાર. અગાઉ જે કોક-સ્ટુડિયો વિશે લખ્યું હતું એનું મૂળ પાકિસ્તાનમાં થયું હતું અને આજની તારીખે પણ એ સર્વવિદિત છે કે તેમને ત્યાના કોક-સ્ટુડિયોમાં આપણા કોક-સ્ટુડિયો કરતા ઘણું જ સારું કામ થાય છે. તેમણે આપેલા અનેક અણમોલ હીરામાનું એક એટલે આ ગીત… અઠવાડિયા સુધી લગાતાર સાંભળો અને હેલી આવી હોય એવું મહેસુસ કરો.


સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ જેમ વરસાદના વરસવા પર નભે છે એમ સમગ્ર ચેતના સંગીતના વરસવા પર નભે છે. મારી પસંદગીના આ વર્ષાગીતોમાંથી તમને ક્યાં ગમ્યા અને તમારા પ્રિય વર્ષાગીતો કયા એ જરૂર જણાવશો.

11 Comments

  1. shitalavashia@hotmail.com'
    SHITAL DESAI

    August 14 at 2:02 pm

    Wah..excellent.

  2. yaminidpatel@gmail.com'
    Yamini patel

    August 14 at 7:24 pm

    વાહ. તબિયત ખુશ. અત્યારે વરસાદ જો પડતો હોત તો જલસો થઇ જાત.

  3. વગર વરસાદે તરબોળ, સરાબોળ અનુભૂતિ કરાવતો લેખ..

  4. uttudholakia@gmail.com'
    ઉત્કંઠા

    August 17 at 10:50 am

    અદભૂત…. વર્ષા અને વર્ષાગીત.. મજા પડી ગઈ…

  5. chavda.kinjal3@gmail.com'
    કિંજલ

    August 20 at 12:06 pm

    ખુૂુબ સરસ તુમુલ , વાંચ્યા પછી સાચે જ ભીંજાવાનુ મન થઈ ગયુ , આમાથી કોઈ એક ગીત સાથે સાથે વાગતુ હોય 🙂

Leave a Reply

Your email address will not be published.

*

© 2017 રઝળપાટ

Theme by Anders NorenUp ↑