ફોટોબ્લોગ: રામનાં લગ્નમાં લાખાવાડ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]

નોંધ: ૨૦૧૭માં ખેડેલા પ્રવાસનું સરવૈયું હેઠળ લખાયેલ અન્ય લેખ અહી વાંચી શકાશે.

હું નાનો હતો ત્યારે દર ઉનાળે નાના-નાનીને ત્યાં ગાંધીનગર જતો. એક વખત મેં નાનાને પૂછેલું કે ગામડું એટલે શું? નાના મને જવાબ આપવાની બદલે સ્કુટર પર બેસાડીને રૂપલ, ચિલોડા, રાંધેજા, કોલાવાડા, અડાલજ જેવા આસપાસનાં ગામ જોવા લઇ ગયેલા. ત્યારે તો મને બાળસહજ સંતોષ થઇ ગયેલો. પણ ગામડાંઓ જોવાની એ એષણા એટલી ઊંડી હતી કે હજુ સુધી તે તૃપ્ત નથી થઇ. તેને લઈને જ હું મહારાષ્ટ્રમાં નાની નાની જગ્યાઓએ રઝળપાટ કરતો રહું છું. હિમાલયના વિવિધ પ્રદેશના ગામડાંઓ સુધી પણ એ જ બુભુક્ષા તાણી ગઈ છે. પરંતુ એક રંજ રહી ગયેલ કે ગુજરાતના ને એમાંય સૌરાષ્ટ્રના ગામ જોવાનું ક્યારેય બન્યું નહોતું. ગ્રામ્ય બોલીની વાર્તાઓ વાંચીને એ ઈચ્છા હજુ બળકટ બની હતી. એવામાં મિત્ર રામ મોરીનું તેના ગામમાં લગ્નનું તેડું આવ્યું. ખેર, તેના લગ્ન અમદાવાદમાં અન્ય ક્યાંક હોત તો પણ હું જતે જ પરંતુ આ તો છેટ તેના ગામ લાખાવાડમાં હતા, જે મારા માટે તેના લગ્નમાં જવાનું તેના લગ્નથી વધારે નહિ તો પણ તેટલું મોટું કારણ તો હતું જ. રામના આમંત્રણ બાદ મેં લાખાવાડ ગૂગલ મેપ્સમાં ગોત્યું તો મળ્યું નહિ, જેને લીધે મારી ત્યાં જવાની ઈચ્છા વધુ પ્રબળ બની.

રામે મને ફોનમાં સમજાવેલ એ મુજબનો મુંબઈથી લાખાવાડ પહોંચવાનો રસ્તો કંઇક આ રીતનો હતો – મુંબઈથી ભાવનગરની ટ્રેન, ત્યાંથી બસમાં પાલિતાણા અને પછી જીપ કે છકડામાં લાખાવાડ. ભાવનગર સ્ટેશન પર ઉતરતાં જ સ્ત્રી કુલીઓ દેખાઈ અને ધ્રુવ ભટ્ટની ‘લવલી પાન હાઉસ’ યાદ આવી ગઈ. સ્ટેશનથી લઈને છકડામાં બેસવાનો સફર રામે વર્ણવ્યા મુજબનો જ રહ્યો. ઉપરાંત દર થોડી વારે તે મેસેજ કે ફોન કરીને હું ક્યાંક ભૂલો તો નથી પડ્યો એની ખાતરી કરી રહ્યો હતો. પરંતુ છકડો હાઈવેથી અંદર ગામ તરફ ન જતાં આગળ કશેક જઈ રહ્યો હતો. ત્યાંથી ગામ પાંચેક કિલોમીટર છેટે હોઈ હું બીજા છકડા કે અન્ય વાહનની લીફ્ટ લેવા ઉભો રહ્યો.

છકડાની પાછળ ઉભા ઉભા પ્રવાસની મઝા

મારી બાજુમાં ઉભેલા ભાઈઓને મારા લાંબા વાળ, કાળા ચશ્માં અને સ્પષ્ટરીતે શહેરી દેખાવ પરથી એમ થયું હશે કે હું લીફ્ટ માગી નહિ શકું, એટલે તેમણે જ મારી માટે એક ટ્રકને ઉભી રાખી અને લાખાવાડ ઉતારવા કહ્યું. ટ્રકના ડ્રાઈવર કાકાએ પૂછ્યું કે, લાખાવાડમાં કોને ત્યાં જવું છે? મેં જ્યારે કહ્યું કે, રામ મોરીને ત્યાં કે જેના હમણાં બે દિવસમાં લગ્ન છે તો તેમણે ખબર છે એ રીતનું ડોકું ધુણાવ્યું. મને બે ઘડી તો ગર્વ થઇ આવ્યો કે વાહ અંતે સાહિત્ય એટલું વ્યાપક થયું ખરું કે એક છેટ છેવાડાનો માણસ પણ એક સાહિત્યકારનું ઘર પાંચ કિલોમીટર દુરથી જ ઓળખી શકે છે. પરંતુ પછી તેમણે જ્યારે એમ કહ્યું કે, “એટલે ભાવસંગભાઈને ઘેર ને?” ત્યારે મારો ભ્રમ ભાંગી ગયો. રામના સાહિત્યિક કર્મને લીધે નહિ પણ પુત્રકર્મને લીધે તેનું ઘર પેલા કાકા જાણતા હતા.

ટ્રકમાં લીફ્ટ

તેમણે મને ગામના રસ્તા પર ઉતાર્યો કે જ્યાંથી માંડવા બાંધેલું એક ઘર દેખાતું હતું. ડેલીમાં પ્રવેશીને એક ફળિયું હતું, તેમાં વચ્ચે છૂટાછવાયા ખાટલા, ફળિયાની ત્રણ બાજુ ઓસરી ને પછી ત્રણ-ચાર ઘરો જ્યાં લગ્નની તૈયારીઓ થઇ રહેલી જોઈ શકાતી હતી. હું કદાચ રામનાં મિત્રોમાં સૌથી વહેલો પહોંચ્યો હતો. ફળીયામાં એક ખાટલા પર રામના દાદા ચલમ લઈને બેઠા હતા. થોડે દૂર બીજા ખાટલા પર કેટલીક સ્ત્રીઓ બેઠી હતી. મેં આ દ્રશ્ય ફિલ્મોમાં જોયેલું કે વાર્તાઓમાં વાંચેલું તો હતું, પણ હવે પહેલીવાર પ્રત્યક્ષરીતે જોઈ રહ્યો હતો. હાથપગધોઈને આવ્યો ત્યાં રામની બાએ ઓસરીમાં જમવાની થાળી પીરસી દીધી હતી.

બાજરાનો રોટલો, રીંગણાનું તીખું શાક, તીખાશનું શમન કરવા ઘીવાળી લાપસી ને ઘરની ભેંસના દૂધની છાસ! જીવનમાં બીજું શું જોઈએ?

ભોજન પેટમાં ગયા પછીના ચહેરા પરનાં ભાવ

મોરી પરિવારનો ડેલો

જમીને રામના ઈન્જીનીયરીંગ કોલેજના મિત્રો વીરેન્દ્ર અને વિશાલ આવી ચુક્યા હતા. રામને ઘરમાંથી કામ સિવાય બહાર જવાની મનાઈ હોવા છતાં તે અમને ગામ અને તેમની વાડી જોવા લઇ ગયો. ગામની પ્રથમિક શાળા, મંદિર, સરપંચનું ઘર, શેત્રુંજી નદી, તેની પરનો પૂલ, વાડી, વગેરે સ્થળો જ્યાં રામનું બાળપણ વીત્યું છે એ જોઇને ‘મહોતું’ની વાર્તાઓના દ્રશ્યો અને પાત્રો આંખ સામે તરી આવ્યા. લાખાવાડ માંડ સોએક ઘરનું ગામ. મહારાષ્ટ્રમાં પણ મેં આવડાં ગામો જોયાં છે પરંતુ ત્યાંના લોકો ભયંકર ગરીબીમાં જીવતા હોય છે. અને જે ગામમાં સમૃદ્ધિ આવે ત્યાંથી ગામ ભૂંસાઈને શહેર વસવા લાગે છે. ગુજરાતમાં – કમસે કામ આ ભાગમાં તો – મને એવું ન જણાયું. આ વિસ્તારના ગામ, સમૃદ્ધિ અને ગ્રામ્યપણાનું સહજીવન શક્ય છે એની સાબિતી છે.

શેત્રુંજી નદી

નદીનો પટ (અમને અહી લઇ જવા બદલ રામને ઘરેથી ટોકવામાં આવેલો)

ઘરની અગાશી પરથી દેખાતો શેત્રુંજી પરનો પૂલ

પૂલ પરથી દેખાતો સુર્યાસ્ત

સુર્યાસ્ત બાદ અમે ઘરે ગયા ત્યાં અન્ય કેટલાક મિત્રો આવવા લાગ્યા હતા. (જયેન્દ્ર પટેલ, તેમની પત્ની જેમનું નામ ભૂલી ગયો છું અને તેમની મીઠડી દીકરી માહી સાંજે આવ્યા જયારે જ્યોતિ અને વૈભવ રાતે મોડેથી આવ્યા) તેમાંના કેટલાંકને હું અગાઉ મળ્યો હતો અને અન્યોને પહેલીવાર મળી રહ્યો હતો. આ નવા-જુના મિત્રો વચ્ચે પરિચય કેળવાઈ રહ્યો હતો અને વાતો મંડાઈ રહી હતી. રાતે ફળિયામાં ગાદલાં પાથરવામાં આવ્યા હતાં. ત્યાં આરામથી બેસવા માટે સ્વેટર બેગમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા.

ઓસરીમાં લાઈનબંધ ગાદલાં પાથરીને વાતો કરતાં કરતાં સુવાનો આનંદ

બીજે દિવસે લગ્નની વિધિઓ એના સમય મુજબ ચાલી રહી હતી અને અમે નવા-જુના મિત્રો ફરી ગામમાં આંટો મારવા ચાલ્યા- અલબત્ત આ વખતે રામ વગર. અમારામાંના સાહસિકોએ ઘરનાં પુરુષોની સાથે કસુંબાનો સ્વાદ ચાખ્યો.

ગામથી વાડીનો રસ્તો.

ગામથી વાડી જતા, ઘટાદાર વૃક્ષોની છાંયડીમાંથી પસાર થતા રસ્તા પર એક દેરી આવેલી છે. એ વિષે રામને છટ્ઠા ધોરણમાં હિન્દીના પાઠ્યપુસ્તકમાં એક પાઠ આવતો. અને એ વાંચીને રામ ખુબ ખુશ થઇ ગયો હતો. ગામની પાસે આવેલું એવું સ્થળ કે જ્યાંથી રોજ પસાર થતા હોઈએ અને તેની નોંધ પાઠ્યપુસ્તકમાં લેવાય, એ વાતે કદાચ તેના કુમળા માનસને જાણતા અજાણતા જ સાહિત્ય તરફ વળવા પ્રેર્યું હોઈ શકે. તે વાર્તાને રવાડે ક્યાંથી ચડ્યો એ વિષે તો તેણે અનેક વાર જાહેરમાં વાત કરી જ છે કે તેના દાદા અને મા પાસેથી ખુબ વાર્તાઓ સાંભળી સાંભળીને તે મોટો થયો છે. એ બે વ્યક્તિઓને મળવું તેમજ રામને મહોતુંની વાર્તાઓ જ્યાંથી જડી હતી એ સ્થળોને જોવાં એ મારે માટે આ પ્રવાસની હાઈલાઈટ હતી.

એ દિવસે પણ સાંજ સુધી અન્ય મિત્રો આવતા રહ્યા (પારુલ ખખ્ખર, ભાવિ, વનરાજ, જીગ્નેશ જાની, મહેન્દ્રસિંહ પરમાર તેમજ અમદાવાદ ગેંગ અનંત, તુષાર-ખુશાલી, સંજય ત્રિવેદી, ચૈતાલી, પાર્થ). સાંજની પીઠી (જે ધૂળેટી થઇ ગઈ), રાતે ગરબા, બીજે દિવસે જાન અને પછી લગ્ન આ બધા પ્રસંગો હો-હા, હલ્લાગુલ્લામાં ક્યારે પત્યા ખબર જ ન પડી. મારી માટે તો આ સૌપ્રથમ ગ્રામ્ય, રાજપૂત લગ્ન હતાં એટલે જોવા-જાણવાનું વિશેષ હતું જ. પણ તે ઉપરાંત આ રામના લગ્ન છે એવી સાબિતીઓ મળતી રહેતી જ્યારે સ્થળકાળની પરવાહ કાર્ય વગર જ કવિતાઓ, ગઝલો અને ટુચકાઓની શીઘ્ર સભા શરુ થઇ જતી. તેના ઘરવાળાઓને ખાસ અભિનંદન આપવા ઘટે કે અમારા આવા ગાંડપણને હસ્તે મોંએ સાંખી લીધું. અને તેમની પરોણાગતિની પણ ખાસ નોંધ લેવી પડે. એમાંય હું મુંબઈથી આવ્યો હતો એટલે મને અગવડ ના પડે એનું વિશેષ ધ્યાન રામના કાકા અને પિતરાઈ ભાઈઓ રાખતા. બીજી નોંધ તેમની ભાષાની લેવી પડે. શરૂઆતમાં એ સમજવામાં થોડી તકલીફ થઇ પણ અહાહા શું મોજ છે એ ભાષાની, તેના ધ્વનિની! એ સાંભળવાની તાલાવેલી મને હંમેશા જ રહેવાની.

માહી

ધૂળેટી બની ચુકેલી પીઠીની વિધિ

એક તરફ લખેલા-શિષ્ટ સાહિત્યને ભરપૂર પ્રેમ કરતા, શીઘ્ર મુશાયરો શરુ કરી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતા રામના સાહિત્યિક મિત્રોની ફોજ હતી. તો બીજી બાજુ ગળથૂથીમાં જ પ્રભાતિયાંથી લઈને મરશિયાં સુધીના ગીતોના સંસ્કાર પામેલી ગામની સ્ત્રીઓની મોજ હતી. તેમને આને સાહિત્ય કહેવાય એવી સભાનતા નહોતી અને કદાચ એટલે જ તેમને એનો ભાર પણ નહોતો વર્તાતો. સાહિત્ય આટલું સહજરીતે સામાન્ય માનવીને પ્રાપ્ય છે અને તે રોજીંદી જિંદગીનો જ એક ભાગ છે એ મારી માટે આ ત્રણ દિવસોની બીજી  અને વધારે મહત્વની હાઈલાઈટ હતી.

લગ્નને દિવસે વહેલી સવારે જાન માટે બધા તૈયાર થઇ રહ્યા હતા ત્યારે રામના – નેવુંથી અધિક ઉંમરનાં, ખુબ સારું સ્વાસ્થ્ય ધરાવતા – દાદાએ વાતવાતમાં જ તેમની તબિયત વિષે એકદમ સરળતાથી એક વાક્ય કહી દીધું. તેમના શબ્દો મને અત્યારે ચોક્કસપણે યાદ નથી પણ તેમનો ભાવ કંઇક આ મુજબનો હતો, “આપણી અનાજ દળવાની ઘંટી દિવસરાત ચાલ્યા કરે ત્યાં સુધી આપણે પણ ચાલ્યા કરશું. એની મરજી હશે ત્યારે ઘંટી બંધ”.   હવે તમે જ કહો, જો આ સાહિત્ય નથી તો પછી બીજું શું સાહિત્ય છે એ મને નથી ખબર. ખેર, આ સાંભળવા ત્યાં માત્ર બે – ત્રણ બડભાગીઓ જ મોજૂદ હતા. જેમાંથી સંજય ત્રિવેદીને તો આ સાક્ષાત્કારી ક્ષણ લાગી. આમ, રામના લગ્ન માટે ખેડેલો લાખાવાડનો પ્રવાસ માત્ર પ્રવાસનો આનંદ ના આપતાં સંસ્કૃતિક અને સાહિત્યિક મોજ પણ પૂરી પાડી ગયો. થેંક યુ રામ 🙂

4 Comments

  1. Thank you so much 💐
    Beautifully written !!!
    Mara j lagn fari maani lidha me !
    Btw aaj thi 2 divas pachhi e divas chhe jyare tu lakhavad aavyo hato 31-01-17 ❤

    • Glad 🙂

    • રામે લગ્નમાં બોલાવી ન હતી, છતાં વગર નિમંત્રણે એના લગ્ન માણી લીધા. રામ….ઇસકી સજા મિલેગી…બરાબર મિલેગી… મારા લગ્નમાં હું પણ તને નહિ બોલાવું…(જો મારા ‘એ’ મારી સાથે બીજી વારના લગ્ન માટે હા પાડે તો….)

  2. તુમુલ, મજા આવી. રામે લગ્નમાં બોલાવી ન હતી, છતાં વગર નિમંત્રણે એના લગ્ન માણી લીધા. રામ….ઇસકી સજા મિલેગી…બરાબર મિલેગી… મારા લગ્નમાં હું પણ તને નહિ બોલાવું…(જો મારા ‘એ’ મારી સાથે બીજી વારના લગ્ન માટે હા પાડે તો….)
    થેંક યુ…રામ અને તુમુલ.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

*

© 2018 રઝળપાટ

Theme by Anders NorenUp ↑